عصار خانه

 

اصفهان از جملة شهرهایی است كه مردم آن در زمینه‌های مختلف تلاش و فعّالیت چشمگیری داشته‌اند. از میان این فعّالیتها می‌توان به دو رشتة كشاورزی و صنعت اشاره نمود كه طی قرون همواره در این شهر، پیشتاز و مورد توجه بوده‌اند. كشت دانه‌های روغنی از زمانی دور در این شهر رواج داشته و صنعت روغن‌كشی سنّتی نیز همپای كشت دانه‌های روغنی معمول بوده است كه به تدریج كارگاهها و كارخانه‌های معظم سنتّی برای این كار ساخته شد. كارخانه‌های روغن‌كشی، به نام عصّارخانه شهرت داشته و به طریق سنّتی، كار می‌كرده‌اند: كارخانه ساختمان وسیع و مرتفعی بود كه از چند اتاق تو در تو و كوچك و بزرگ با سقفهای گنبدی تشكیل می‌یافت مصالح ساختمانها عموماً از گچ و آجر بود. روی سقفهای گنبدی پنجره و روزانه‌ای تعبیه می‌شد. برای قسمت اصلی كارخانة عصّاری سالن بزرگی در نظر گرفته می‌شد كه از اتاقهای دیگر وسیع‌تر بود. درست در وسط این اتاق، در شعاعی كمتر از محیط اتاق، پایة محكمی به ارتفاع یك متر و به شكل دایره ساخته می‌شد. در وسط پایه سوراخی قرار داشت كه با اتصالاتی، به حوضچه‌ای در اتاق دیگر متصّل می‌شد. بر روی این پایة مدوّر، سنگ آسیای دایره شكل بزرگی تعبیه می‌شد كه وسط آن سوراخ بود. سوراخ این سنگ، با سوراخ ساختمان پایه، روبه‌روی هم قرار داشت. آنگاه سنگ آسیای دیگری كه آن مدوّر بود به طور عمودی روی سنگ زیرین قرار داده می‌شد. در مركز این سنگ عمودی سوراخی وجود داشت كه یك چوب كلفت و با دوام تیر یا میلة آهنی به آن متصّل بود. سرِ دیگر چوب یا میله، به وسیلة تسمه یا طناب به شتر و یا اسب بسته می‌شد. آنگاه دانه‌های روغنی اعم از شاهدانه، بَزرَك، كنجد و دانه‌های روغن‌دار دیگر بر روی سنگ زیرین كه از لبة خارجی به طرف مركز، شیب مختصری داشت، می‌ریختند و شتر یا اسب و یا چرخندة دیگر را به حركت در می‌آوردند. حیوان در حركتی پیوسته و دایره‌وار حول پایة مدور می‌چرخید. از چرخش سنگ عمودی بر روی دانه‌هایی كه بر سنگ زیرین قرار داشت، روغن دانه‌ها گرفته می‌شد و ذره ذره از سوراخ سنگ زیرین به وسیلة لوله به حوضچة اتاق مجاور می‌ریخت. سطح این اتاق كاملاً پوشانده شده بود و فقط راهرو و دریچة كوچكی، چند پله پایین‌تر از كف اتاق به آن وصل می‌شد كه از این طریق روغنی كه به مخزن وارد شده بود به وسیلة ظرف دسته‌داری، تخلیه و در حلبهای مخصوصی ریخته و به محلهای مصرف خود منتقل می‌گردید. از اتاقهای دیگر این ساختمان اتاق انبار مواد اولیه، اتاق انبار روغنهای آماده شده، اتاق استراحت كاركنان كارخانه، همچنین اسطبل برای نگهداری حیوان، را می‌توان نام برد. همه این اتاقها سقفی مرتفع و گنبدی داشتند كه در قسمت فوقانی آنها سوراخهایی تعبیه شده بود تا هوا را تهویه كنند. با پیشرفت زمان و اختراع برق و زندگی ماشینی وضع و كار این عصّارخانه‌ها نیز تغییر كرد. ابتدا به جای نیروی حیوان جهت چرخش سنگ عمودی، از نیروی برق استفاده نمودند. سپس همه چیز آن به صورت مدرن و ماشینی درآمد.در اصفهان و حومه، تعداد زیادی عصّارخانه سنتّی وجود داشت كه هنوز هم آثار بعضی از آنها به چشم می‌خورد، چه آنهایی كه متروكه و غیرقابل استفاده هستند و چه آنهایی كه در حومه شهر هنوز با جانشین‌كردن قوة محركه برق به جای نیروی حیوان، مشغول به كار هستند. در اینجا به بعضی عصّارخانه‌های شهر و حومه اشاره می‌كنیم:

 پس از ویران شدن، سنگهای روغن‌كشی و مصالح آن به سده انتقال یافت.

این عصّارخانه نیز بر اثر مرور زمان و بی‌توجّهی رو به ویرانی رفت و خراب شد.

 این عصّارخانه در ناحیة شمال مدرسه چهارباغ اصفهان قرار داشت. پس از خراب‌كردن آن، سنگهای روغن كشی و دیگر مصالح مورد نیاز آن را به قهدریجان انتقال دادند.

 در خیابان هاتف بود كه به دنبال توسعة خیابان، عصّارخانه را خراب كرده و سنگهای آن را به شهركرد بردند.

این عصّارخانه وسعت و عظمت بسزایی داشت، پس از تعطیلی و تخریب، سنگهای روغن‌كشی آن را حناسابهای اصفهان جهت كارخانه حناسابی خود خریداری نمودند.

از دیگر عصّارخانه‌های اصفهان و حومه، عصّارخانه‌های زیر را كه یكی دو تای آنها هنوز دایر می‌باشد می‌توان نام برد:

 بیشتر مصالح آن را از عصّارخانه بازار عربها خریداری نمودند.

 واقع در بازار مجلی، این عصّارخانه به همان سبك سنتی كار می‌كرد.

 این عصّارخانه قدیمی در كوچه‌ای نزدیك دردشت قرار دارد.

واقع در دشت

 واقع در دردشت

واقع در محلّه بن اصفهان

دو عصّارخانة بزرگ و تاریخی واقع در نجف‌آباد اصفهان

در بازار اصفهان دو عصّارخانه دیگر وجود داشت كه تا این اواخر به همان سبك قدیم دایر و فعّال بودند.