کاروانسرا ها

 

قبل از پیدایش وسایط نقلیة موتوری مثل اتومبیل‌های مختلف، قطار، كشتی و هواپیما كه مسافر و بار را به سهولت حمل می‌نمایند، تجار، مال‌التجاره‌های خود را به وسیلة چهارپایان مثل الاغ و قاطر و شتر و امثال آن حمل می‌نمودند. همچنین مسافرتها و زیارتها به وسیلة همین چهارپایان انجام می‌گرفت كه مدّت مدیدی طول می‌كشید تا مال‌التجاره‌ها یا مسافرین پس از مشقّات و زحمات زیاد به مقصد خود برسند. بنابراین احتیاج فراوانی به استراحتگاه بین راه داشتند تا خود و مركبشان در آن محل كمی توقف نموده، رفع خستگی نمایند و برای ادامة راه آماده شوند. به همین مناسبت سلاطین قدیم ایران به فكر ساختن كاروانسراهای مجهزّ میان شهرهای مهمّ تجاری یا اماكن مقدّسه زیارتی افتادند. این كاروانسراها بهترین محل آسایش مسافران و حفظ امنیت كالاهای آنها و همچنین محل ارتباط و اطلاع با شهرهای دیگر بوده‌اند. كاروانسراها حُجرات متعددی جهت مسافر و طویله‌های مجهزّی برای مركب‌های آنها داشته است. بنای این نوع كاروانسراهای امن و مجهزّ در زمان صفویه به خصوص در عهد شاه عباس به اوج خود رسید.

چنانكه در كتب تاریخ ضبط شده، شاه عباس تعداد 999 باب كاروانسرا در سراسر كشور احداث نموده است. بسیاری از سیّاحانی كه در آن زمان به ایران آمده‌اند این كاروانسراها را نام برده و مدتها در آنجا زندگی كرده‌اند. تاورنیه نوشته است: «بعضی از كاروانسراهای ایران گنجایش یكصد مسافر را با اسبها و كالاهایشان داشته، تا مسافران بتوانند مدتها با آسایش و امنیت در آنجا به استراحت بپردازند». ژان شاردن تعداد حجرات و اتاقهای یكی از این كاروانسراها را 250 باب دانسته و نوشته است: «كاروانسرا دارای حوض بزرگی در وسط و درختان تنومندی در اطراف است.» تعداد كاروانسراهای اصفهان را در عهد صفویه 182 باب ذكر كرده‌اند.

كاروانسرای مادرشاه (مهمانسرای عباسی)

در مشرق مدرسه چهارباغ و در سمت چپ خیابان چهارباغ یكی از بزرگترین كاروانسراهای اصفهان واقع شده است این كاروانسرا همزمان با بنای مدرسه چهارباغ احداث شده تا درآمد و عواید آن به مصرف مخارج طلاب و نگهداری مدرسه برسد.

كاروانسرا در زمان سلطنت شاه حسین صفوی ساخته شد و در عداد آخرین آثاری است كه در اواخر حكومت صفویان در اصفهان ساخته شده است.

یكی از محققان و پژوهشگران معماری اسلامی، این كاروانسرای چهار ایوانی مستطیل شكل را دارای 128 متر طول و 93 متر عرض نوشته است كه در دو طبقه آن 140 اتاق دارد. در پشت این اتاقها دو اصطبل سراسری نیز وجود داشته است.

این كاروانسرا در دوره قاجاریه مانند سایر آثار اصفهان مورد بی مهری ظل السلطان حاكم اصفهان قرار گرفت و بالاخره نیز بوسیله این شاهزاده حاكم به فروش رسید.

درحدود سال 1343 شمسی مقرر گردید كاروانسرای مادرشاه با حفظ جنبه های هنری و ارزش های معماری دوران صفویه به یك مهمانسرای بین المللی تبدیل گردد. طرح های اولیه كار به وسیله ماكسیم سیرو متخصص مشهور كه تالیفات بسیاری در معماری ایران و بخصوص كاروانسراها دارد آماده گردید و با استفاده از شیوه های معماری سنتی و تقلید از نقاشی های موجود در بناهای تاریخی بویژه نقاشی ها و گچبری های كاخ عالیقاپو سالن های مهمانسرای مزبور پس از مدت 8 سال آماده گردید.

این مهمانسرا كه امروز به نام مهمانسرای عباسی نامیده می شود با نقاشی ها و تزئینات نقاشی و گچبریهای بسیار زیبا و آثار چوبی نفیس و آلت و لفظ های باشكوه یكی از جاذبه های بسیار زیبای اصفهان بشمار می رود.

علاوه برآن این مهمانسرا پذیرای اجلاس ها و سمینارها و نشست های داخلی و بین المللی است كه در سالن های جدید الاحداث آن برگزار می گردد.

كاروانسرای مقصود عطّار

 این كاروانسرا در حوالی میدان امام قرار داشته و بنا به توصیة شاه عباس به دست عطّاری معروف، با تجهیزات كامل ساخته شده است كاروانسرای مذكور به شكل مربع مستطیل و به طول 136 متر و عرض 60 متر بوده. در اطراف آن اتاقهای دو طبقه به ارتفاع 5/7 متر ساخته شده بود. در مدخل كاروانسرا دكانهایی در طرفین دالان ورودی قرار داشته است، اتاقهای پایینی كاروانسرا دارای ایوان و مهتابی و اتاقهای فوقانی دارای صندوقخانه بوده‌اند كف كاروانسرا سنگ‌فرش و در وسط آن حوض بزرگی ساخته بوده‌اند در گوشه و كنار ساختمان نیز چند چاه آب وجود داشته است.  پشت ساختمان طویله یا باربند، برای استراحت و خوراك حیوانات در نظر گرفته شده بود. مغازة عطّاری كه این كاروانسرا را ساخته، در مقابل كاروانسرا بوده است. در اطراف كاروانسرا كتیبه‌های زیبایی وجود داشته كه در آن نصایحی با خط نستعلیق نوشته شده بود كه برای كاروانیان سودمند و راهنما بوده است، از جمله این جملات:«برای هر مسافر دو چیز لازم است اول پول برای رفع نیاز و دوم شمشیر برای حفظ آن». «اگر خواهی به مقصد برسی، شبانگاه حركت كن و بدان شب رازداری با وفاست و روز فاش كننده اسرار». «روزها همچون برادران و شبها خواهران آنها هستند.»

 كاروانسراهای اصفهان:

محمد یوشنی عباباف

میرزا حسین

مشهدی ابراهیم

حاج محمدعلی

حاج محمدرضا عرب

حاج محمد كاظم

سیورسات خانه

مرتضی خان

خسرو آقا

دخانیات

مغزی

حاجی محمدحسین

باراندازه

بخش

تیمچه

بروجنی

قیچی

 نو

بانك استقراضی

حاجی حیدر

طوقی

فیل سازها

عربها

حاجی یوسف  علی

حاجی باقر

دروازه دردشت

پاسنگ 

عزیزالله

قهرودیه

شاه علی

 زفره‌یه

اردستانیها

مرغ 

شكربیك

اناریها

حاجی غلامعلی عصّار

سفید

شَله میراسماعیل

شماعی‌ها

آقا 

میرحاج

خانی

جارچی

خوانساریه

حاج كریم

 تالار

میرزاكوچك

مرداركشها

اسكرو

هندوها 

كریم پوستی

فخر

باربند  گلشن

گلشن

سر چاه

 مخلص

ملك

منجّم 

حمدصادق خان

سار و تقی

پست خانه

بازار كفش دوزه

جلوخان میدان

بیگدلی

سه طبقه

شیشه‌گری

بوریاباقها 

حسن‌آباد

قالی بافها

صفا

چهارسو مقصود

یاور

میرپنج 

بلبلی‌ها

نادعلی

ملاباشی

مصطفی

 مسجد علی

 

 

 

محمد علاّف

حاج غلامرضا

مشهد باقر

 

بعضی از این كاروانسراها هم‌اكنون نیز موجود هستند كه به عنوان مراكز تجّاری و انبار تجار و محل كسب  بازاریان اصفهان مورد استفاده قرار می‌گیرند. بعضی  از آنها نیز به طور كلی ویران شده و به مراكز دیگری مبدل گردیده‌اند.