برانگیزاننده خالصترین احساسات عارفانه

معروف به: مسجد جامع رنگرزان

موقعیت: خیابان حیكم

سال تاسیس: قرن 4 هجری

به وسیله طبیب شاه عباس دوم در محل ویرانه های مسجد جامع جوجیر یا مسجد صاحب اسماعیل بن عباد ساخته شد

خطاط: محمد رضا امامی

سر در قدیمی مسجد با قدمت 1000 ساله یكی از آثار طراز اول صدر اسلام به شمار می رود

از دلایل شهرت این مسجد علاوه بر فرم و ساختار گلی مسجد وجود خطوط بنایی در گوشه های این اثر نفیس و كم نظیر است

از جمله مساجد بسیار جالب و مشهور عصر صفوی، مسجد حکیم اصفهان است که کاشیکاریهای زیبا و خطوط متنوع، کار اساتید نامدار عصر صفویه، آن را در عداد یکی از شاهکارهای معماری اسلامی قرار داده است.

این مسجد با شکوه در محل مسجدی واقع شده که در دوران حکومت دیالمه آن را جورجیر می نامیده اند. و چون در انتهای بازار رنگرزان واقع بوده به جامع رنگرزان نیز معروف بوده است. امروز جز سردر این مسجد اثری بر جای نمانده است. در نمای این سردر اختلاف سطح ها را با نوعی اندود پر کرده بودند که پس از زدودن اندودها طرحهای بسیار جالب توجهی نمودار گشته است. این سردر نفیس و با شکوه با 1000 سال قدمت یکی از آثار طراز اول صدر اسلام به شمار می رود. مسجد حکیم در زمان سلطنت شاه عباس دوم صفوی ساخته شده است. علت نامگذاری این مسجد به « حکیم » این بوده که بانی مسجد « محمد داوود » نامی بوده که به طبابت اشتغال داشته و حکیم داوود نامیده می شده است.

مورخین و محققینی كه در تاریخ تتبع و مطالعه كرده اند درباره این شخص می نویسند: وی طبیب شاه عباس دوم بوده كه به دلائلی مورد خشم قرار می گیرد. و از بیم جان به هندوستان می گریزد. و چون در آن دیار ترقی می كند و برخی معالجاتش در مورد بزرگان و امرا مؤثر واقع می شود به لقب تقریب خان ملقب شده و ثروت زیادی می اندوزد. حكیم داوود مقداری از این ثروت را برای كسانش به اصفهان می فرستد و از آنان می خواهد مسجدی عالی در شهر اصفهان بنا كنند.

بدین ترتیب مسجد حكیم ساخته می شود. كتیبه سردر شمالی مسجد به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی لاجوردی است بیانگر این مطلب است، كه خطاط این كتیبه محمد رضا امامی خوشنویس نامدار عصر صفوی است و تاریخ نامدار عصر صفوی است و تاریخ آن 1073 هجری قمری یعنی سال اتمام مسجد است. در طرفین این سردر در دولوحه كوچك با خط نستعلیق سفید بر زمینه لاجوردی رنگ سازنده این سردر زیبا و نفیس به نام محمد علی بن استاد علی بیك بناء اصفهانی معرفی شده است.

بر سر در شرقی مسجد حكیم با خط نستعلیق سفید بر زمینه كاشی لاجوردی سال شروع ساختمان مسجد یعنی 1067 هجری قمری نوشته شده است.

در داخل ایوان بعد از آیات و عبارات قرآنی نام محمد رضا امامی و تاریخ 1071 هجری گنبد به تاریخ 1069 هجری كتابت شده است و نویسنده آن محمد رضا امامی است. نویسنده كتیبه اطراف محراب نیز محمد رضا امامی و تاریخ كتابت 1071 هجری است.

دو شبستان در شرق و غرب گنبد قرار گرفته كه كتیبه شبستان شرقی به تاریخ 1069 هجری به وسیله محمدرضا امامی نوشته شده است. اما خطاط كتیبه شبستان غربی محمد باقر شیرازی است و تاریخ آن 1254 هجری قمری است.

ایوان شمالی مسجد نیز حاوی كتیبه های بسیار زیبا است در اطراف این ایوان آیات قرآن كریم به خط محمد رضا امامی و تاریخ 1071 هجری نوشته شده است.

در طرفین این ایوان دو حجره كوچك خود نمائی می كنند كه بر آنها اشعاری با خط بنائی ساده سه رگی نوشته شده است. در ایوان غربی نیز آیات قرآنی با نام محمد رضا امامی و تاریخ 1073 هجری به چشم می خورد. مسجد حكیم شبستان مسقف و زیبایی دارد كه در سمت مغرب واقع شده و دارای محراب بسیار نفیس و جالبی می باشد كه كتیبه آن به خط ثلث سفید بسیار عالی نوشته شده است. یكی از دلایل شهرت مسجد حكیم علاوه بر فرم و ساختار كلی مسجد كه آن را در عداد یكی از بهترین بناهای مذهبی ایران در آورده است وجود خطوط بنایی در گوشه های این دو اثر نفیس و كم نظیر است.

توضیح اینكه ضرورت دارد كه آغاز استفاده از خط بنایی كه الهامی از خط كوفی است به عصر تیموریان باز می گردد اما در عصر صفویه این خط در اصفهان به كمال و اعتلاء رسید و مراحل تكامل را پیمود و به مرتبه ای رسید كه خطاطان و استادان از آن در اماكن متبركه و مساجد استفاده كردند.

از مجموع مطالعات انجام شده بر روی مسجد حكیم این نكته مشخص می گردد كه قسمت گنبد و مقصوره و شبستانهای طرفین مسجد حكیم در دو محله ساخته شده است. مرحله اول همزمان با ساخت مسجد در عهد صفویه و مرحله دیگر در زمان گسترش مسجد در دوره های بعد از صفویه بود. با احداث خیابان حكیم و نمایان شدن جبهه غربی مسجد بر تعداد گردشگرانی كه این ساختمان بی بدیل را مورد بازدید قرار می دهند افزوده شده و علاقمندان بسیاری برای بازدید از آن اظهار اشتیاق می كنند.

موقعیت: خیابان مسجد سید

سال تاسیس: قرن 13 هجری (محمد شاه قاجار)

مساحت: 8075 متر مربع

این بنا زیر نظر حجت الاسلام سید محمد باقر شفتی ساخته شده است

خطاط: محمد باقر شریف شیرازی

در كاشیكاری های این مسجد مخصوصاً در تزئینات گلدانها و منظره هایی كه نمایش داده شده رنگ قرمز نقش عمده ای دارد

بناهای این مسجد عبارتند از:

چهار در اصلی، دو شبستان بزرگ، دو گنبد كوچك و بزرگ، دو چهلستون، دو مهتابی وسیع كف حیاط، چهار مهتابی طبقه فوقانی، سه ایوان و یك گلدسته معظم، ساعتی رفیع و بیش از 45 حجره و چند دهلیز یكی از بناهای با شكوه و نفیس شهر اصفهان مسجد سید است. این اثر ارزنده و مشهور که در ضلع جنوبی خیابان مسجد سید واقع شده از حیث مطالعه معماری و هنر کاشیکاری مخصوصاً گره کشی، خط بنائی و کاشی 7 رنگ در شمار بهترین آثار قرن 13 هجری قرار دارد. ساختمان مسجد سید زیر نظر مرحوم حجت الاسلام سید محمد باقر شفتی معروف به سید شروع شد. اما عمر آن مرحوم برای پایان آن وفا نکرد. بنابراین بقیه کارهای آن زیر نظر فرزند و نوه او ادامه یافت.

مسجد سید با چهار در اصلی، دو شبستان بزرگ، دو گنبد کوچک و بزرگ، دو چهلستون، دو مهتابی وسیع کف حیاط، چهار مهتابی طبقه فوقانی، سه ایوان و یک گلدسته معظم، ساعتی رفیع و بیش از 45 حجره و چند دهلیز جمعاً 8075 متر مربع مساحت دارد.

پس از انقراض صفویه با رکودی که گریبانگیر وضع اقتصادی کشورمان شده بود کاشیکاری و بطور کلی مسجد سازی دچار وقفه محسوسی شد. بنابراین اگر بگوئیم مرحوم سید با آغاز ساختمان مسجد سید بار دیگر احداث مسجد در ایران را رونقی تازه بخشید سخنی به گزاف نگفته ایم.

سردر شمالی مسجد که ورودی اصلی به حساب می آید دری رفیع با دو سکو از سنگ پارسی است که طرفین آن تزئیناتی از کاشی 7 رنگ و گل و بته و کتیبه هائی به خط ثلث جای گرفته اند. این کتیبه ها شامل آیاتی از قرآن کریم است.

سردر جنوب غربی که آن نیز یک ورودی رفیع است با کاشیهای 7 رنگ و کتیبه ها و اسپرهای مکتوب تزئین شده است. کتیبه های این سردر به خط محمد باقر شیرازی خوشنویس بزرگ عصر قاجار کتابت شده است. سردر جنوب شرقی با جلوخانی وسیع همچون نگینی در کوچه می درخشد. در اسپرهای طرفین این سردر اشعاری به خط نستعلیق بسیار زیبا در مدح مرحوم سید به چشم می خورد مسجد سید از نوع مساجد چهار ایوانی است که ایوان شمالی با کاشیهای 7 رنگ و گل و بوته اسلیمی تزئین شده است.

ایوان جنوبی جلوی شبستان زیر گنبد قرار دارد. ایوان های شرق و غرب در جلو شبستان زمستانی مسجد واقع شده اند.

در دو طرف شرق و غرب چهار مهتابی ساخته شده اند. در اطراف ایوان ها حجراتی برای سکونت طلاب علوم دینی ساخته شده اند. در اسپرهای اطراف مهتابی ها با خط بنائی عبارات و اشعاری نوشته اند ساعت بزرگ مسجد که در اصفهان شهرت دارد در بالای ایوان جنوبی قرار گرفته است.

در شمال شرقی مسجد آرامگاه حجت الاسلام واقع شده که بقعه و رواقی مقابل آن است. داخل این بقعه و رواق با تزئینات کاشیکاری و گچبری آراسته شده است. در بالای سردر ورودی بقعه تاریخ فوت مرحوم حجت الاسلام با خط ثلث نوشته شده است. مسجد سید اصفهان به دلیل وجود تزئینات بسیار جالب گل و بوته و اسلیمی و وجود خط بنائی و دیگر خطوط از استادان نامدار عصر قاجار در عداد یکی از شاهکارهای معماری عصر قاجار قرار دارد که در گوشه گوشه آن شگردهای جالب معماری و تزئینات بسیار عالی خود نمایی می کند.


در محله دردشت اصفهان مسجدی قرار دارد كه طبق سنتهای معماری ایران به صورت 4 ایوانه طراحی شده است. ورودیهای مسجد آقا نور در ضلع شمالی و شرقی مسجد قرار گرفته كه توسط كوچه های اطراف به بازار دردشت و محله ای به همین نام مربوط می شود.

بانی مسجد «نور الدین محمد اصفهانی» از افراد خیّر و نیكوكار است كه ساختمان مسجد را در زمان سلطنت شاه عباس اول شروع كرده است اما در اولین سال سلطنت شاه صفی به اتمام رسیده است. كتیبه سردر مسجد كه به خط محمد رضا امامی و تاریخ 1039 هجری قمری است بیانگر همین مطلب است.

كتیبه ای كه در ایوان جنوبی مسجد وجود دارد به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی لاجوردی مورخ به سال 1258 هجری زمان محمد شاه قاجار است. خطاط این كتیبه محمد باقر شیرازی است در اشكال مربع شكلی كه در داخل این ایوان وجود دارد با خطوط بنایی ساده لاجوردی بر زمینه آجری و خط بنائی حنائی بر زمینه فیروزه ای، آیات قرآنی نوشته شده است. در ایوان شرقی مسجد نیز با خط نستعلیق به رنگ زرد بر زمینه كاشی خشت لاجوردی اشعاری نوشته شده است. مصراع آخر اشعار ماده تاریخی است كه سال 1034 را نشان می دهد.

یكی از نفایس مسجد آقا نور شبستان زیبا و جالب آن است. نور این شبستان بوسیله قطعاتی از سنگ مرمر شفاف تأمین می شود ستونهای شبستان مسجد نیز بسیار جالب توجه هستند. بر طرفین محراب این شبستان با خط بنائی مشكی ساده بر زمینه زرد عبارات مذهبی نوشته شده است سردر خارجی این شبستان نیز با كاشی گره و خطوط بنائی تزئین شده است.


این شبستان در قرن سیزدهم به مسجد الحاق شده است. سردر شمالی مسجد آقا نور كتیبه ای دارد كه به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی خشت لاجوردی به وسیله محمد باقر شیرازی كتابت شده است. مضمون این كتیبه آیات قرآن مجید است. مسجد آقا نور در جنگ تحمیلی آسیب های بسیاری دید كه به شیوه اول بازسازی شد.