پل الله وردیخان (عنصری محوری در ارتباطی كالبدی-فرهنگی)

معروف به: پل الله وردیخان، سی و سه چشمه، چهارباغ، جلفا، زاینده رود

موقعیت: میدان انقلاب اسلامی

سال تاسیس: 1005 هجری(دوره شاه عباس اول)

با نظارت سردار معروف او الله وردیخان بنا شده است.

قبلاً 40 چشمه داشت اما امروزه بیش از سی وسه چشمه آن باقی نمانده است و بقیه مسدود شده است.

با 300 متر طول و 14 متر عرض طولانی ترین پل زاینده رود است.

طرفین پل معبر باریك مسقفی است كه در سراسر طول پل دیده می شود.

برای گردش یك پیاده رو در بالا و یك پیاده روی مسقف در پائین است.

یکی از پلهای زیبا و جالبی که در دوران صفویه بر روی زاینده رود احداث شد سی و سه پل است این پل در گذشته «پل جلفا» نامیده می شد (زیرا از این طریق به جلفا که تازه احداث شده بود می رسیدند). به «الله وردیخان» نیز معروف است زیرا سردار مشهور شاه عباس اول که به ساختن این پل مأمور گردید به این نام نامیده می شود.

این پل که چهارباغ عباسی را به چهارباغ بالا متصل می کند قبلاًٌ 40 چشمه داشته اما امروز بیش از سی و سه چشمه آن باقی نمانده است و بقیه آنها مسدود شده اند. پل 295 متر طول و 75/13 متر عرض دارد و در زمره اولین آثاری است که شاه عباس اول دستور ساختن آن را داده است.

در طرفین پل معبر باریک مسقفی است که در سراسر طول پل دیده می شود. سی و سه پل دارای یک پیاده رو برای گردش در بالا و یک پیاده رو در پایین است. پیاده رو پائین گذرگاه مسقفی است که میان پایه های مرکزی پل و به فاصله کمی از بستر رودخانه ایجاد شده است. از گفتنیهـا دربـاره سـی و سـه پـل اینـکـه در دوران صـفـویه جـشـن «آبریزان» یا «آبریزکان» در کنار زاینده رود و در نزدیکی این پل برگزار می شده است. در این جشن که در سیزده تیرماه هر سال برگزار میشد مردم با پاشیدن آب و گلاب به روی یکدیگر در این مراسم شرکت می کرده اند.

مصالحی که در ساخت سی و سه پل به کار رفته:

آجر در قسمت فوقانی و سنگ در طبقه تحتانی پل است. پل الله وردیخان که در سال 1011 هجری بنا شده است از آثار مشهور اصفهان است که اکثر سیاحان و جهانگردان به توصیف آن پرداخته اند. یکی از خارجیانی که سی و سه پل را در اواخر حکومت قاجارها دیده است درباره آن می نویسد:
این بنای زیبا که با وجود مرور زمان با بزرگی و مشخصات آن سالم مانده است ارزش آن را دارد که برای دیدنش به اصفهان رفت، هر چند احتمالاً از کسی هم انتظار نمی رود که برای دیدن شاید باشکوه ترین پل جهان چنین کاری بکند.

پل تاریخی رابط منتهی الیه غرب اصفهان

موقعیت: خیابان مطهری بین پل فلزی و پل وحید

واسطه اتصال دو ساحل شمالی و جنوبی رودخانه در غربی ترین قسمت شهر اصفهان بوده شكل امروزی این پل با نمای ساختمانی عصر صفوی تغییر اساسی نكرده است ولی تعمیرات مكرری را سر گذارنده است

این پل در اصل ماربین نام داشته كه اسم تصحیف «مهربین» از فرهنگ اوستایى است و در طى 15 قرن تاریخ اسلامى ایران پیوسته به همین نام شناخته شده و در غربى‏ترین قسمت شهر اصفهان بوده است. این پل در عصر صفوى تغییرى نكرده ولى تعمیرات مكرّر داشته است.

چهارفرسنگ به شهر اصفهان مانده رودخانه زاینده رود به شكل مارپیچى راست خم گشته وارد شهر مى ‏گردد و و گفته‏ اند كه به همین جهت قریه مارنان را مارنان یا ماریانان گفته ‏اند و در همین محل پل مارنان را ساخته و جلفا را بقریه مارنان اتصال مى ‏دهد پل مزبور اكنون داراى هفده دهانه است ولى در پیش بیش از هفده دهانه داشته است كه حالا بسته شده است. این پل را پل سرفراز هم نامیده ‏اند و وجه تسمیه ‏اش را چنین بیان كرده ‏اند كه در زمان شاه سلیمان صفوى یكى از ثروتمندان ارامنه آن را ساخت و به لقب سرفراز نائل گردید و مدتى هم به همان نام سرفراز مشهور بود.

در هر حال متمول مزبور تعمیرى كرده است چه این پل قبل از آن وجود داشته است منتهى هر چه عبور و مرور به نسبت جمعیت زیادتر مى ‏شده پل فرسوده مى ‏گردیده است و احتیاج به تعمیر و تجدید بناء حاصل مى ‏گردیده است ثبت تاریخى این پل در گردش ادارى است.

تنها پل تاریخی اختصاصی

معروف به: سعادت آباد، پل هفت دست و پل دریاچه

موقعیت: خیابان كمال اسماعیل

سال تاسیس: 1065 هجری(دوره شاه عباس دوم)

عرض آن 6 متر و طول آن 147 متر

ارتباط باغ های سلطنتی دو ساحل شمالی و جنوبی رودخانه با باغ های وسیع سعادت آباد، و بناهای با شكوه هفت دست، آئینه خانه، كشكول و نمكدان برقرار می ساخت و محل عبور خانواده شاه صفوی، امرا، اشراف، مهمان ها و سفیرانی بود كه اجازه ملاقات با شاه عباس دوم را می یافتند

وجه تسمیه آن به جویی به مناسبت جوی كوچك ظریفی از سنگ پارسی بود كه بر پل تعبیه شده بود

چند صد قدم بالاتر از پل الله وردیخان پل جوئی نمایان می گردد. این پل در محاورات مردم اصفهان (چوبی) گفته می شود. عرض پل 4 ذرع و طول آن بیش از 100 ذرع است.

وجه تسمیه آن به پل جوئی این است كه چون در دو طرف پل عمارات سلطنتی واقع شده بود، در آن عصر این پل را برای ارتباط این دو قسمت ساخته یودند و آب را نیز بوسیله جوی سنگی كه در روی پل كنده بودند به این عمارت می رساندند.

در وسط پل برج 6 گوشه ای وجود داشت كه از هرگوشه آن سه چشمه جاری می شد. یكی از خارجیانی كه پل را بازدید كرده و درباره آن می نویسد "...پل با چهارده طاق یك ریخت و معبری برای بردن آب به قصر هفت دست واقع در ساحل زاینده رود ساخته شده بود..."
عمارات زیبا و باشكوه سعادت آباد، هفت دست، آینه خانه، كلاه فرنگی، نمكدان در اطراف این پل بوده است كه بوسیله مسعود میرزای ظل السلطان حاكم اصفهان در زمان ناصرالدین شاه قاجار خراب و با خاك یكسان گردید.

سازه آبی چند منظوره

معروف به: پل شاهی، بابا ركن الدین، شیراز و حسن آباد

موقعیت: میدان خواجو

سال تاسیس: 1060 هجری(دوره شاه عباس دوم)

133 متر طول و 12 متر عرض دارد.

غرفه های آن با تزئینات كاشی كاری و نقاشی پوشیده شده است.

یكی از زیباترین پلهای جهان در عصر صفوی به شمار می رفت.

به دلیل معماری و تزئینات كاشیكاری بر سایر پلهای زاینده رود برتری دارد.

در وسط هر یك از ضلع شرقی و غربی پل ساختمانی بنا شده كه شامل چند اتاق مزین به نقاشی است و بیگلربیگی معروف است.

این پل را پل شاهی و بابا رکن الدین و شیراز و حسن آباد هم نامیده اند از بناهای شاه عباس دوم صفوی است که در سال 1060 هجری بنا شده است.

طول پل 133 متر و عرض آن 12 متر است همان طور كه گفته شد این پل را به اسامی دیگری نیز نامیده اند. وجه تسمیه آن به باباركن الدین این است كه بر سر راه تكیه باباركن الدین عارف مشهور واقع شده بود، حسن آباد می نامیدند، به این علت كه شالوده آن در عصر (حسن بیك تركمان) ریخته شد، شیراز گفته اند به خاطر آنكه مسافران شیراز درآن زمان از روی این پل عبور می كرده اند و بالاخره به این سبب به پل خواجو نامبردار شده بود كه در محله خواجو قرار داشت.

پل خواجو به دلیل معماری و تزئینات كاشیكاری بر سایر پلهای زاینده رود برتری دارد.

پل خواجو كه در عصر صفویه یكی از زیباترین پلهای جهان به شمار می رفت در اصل به منزله سد و بند بود. به این معنا كه با بستن دهانه های پل در ضلع غربی دریاچه ای به وجود می آمد.

در وسط هریك از دو ضلع شرقی و غربی پل ساختمانی بنا شده كه شامل چند اتاق مزین به نقاشی است. این ساختمان كه (بیگلربیگی) نامیده می شود در آن عصر اختصاص به بزرگان و امرائی داشت كه به هنگام ایجاد دریاچه مصنوعی مسابقات شنا و قایقرانی را تماشا می كرده اند.

شعرای اصفهان درباره پل خواجو اشعار زیبایی سروده و در طی این سروده ها زیبائی های آن را توصیف كرده اند. از جمله این شعرا صائت تبریزی است كه با قصیده ای بلند بالا یكی از روزهای جشن و چراغانی را ذكر می كند كه در كنار پل خواجو برگزار شده است.

به نوشته محققین و مورخین كه درباره سلسله صفویه بررسی كرده اند: هدف شاه عباس دوم از احداث پل خواجو ارتباط دو قسمت محله خواجو و دروازه حسن آباد با تخت فولاد و راه شیراز بود.

بطور كلی وجود "تزئینات كاشیكاری فراوان و پشت بغل های چشمه های پایین و غرفه های بالاو نمای غرفه های طرفین با كاشیهای الوان" پل خواجو را در شمار آثار بسیار ممتاز اصفهان قرار می دهد بطوری كه كلیه سیاحان و جهانگردانی كه در دوره های مختلف به اصفهان آمده اند زیبائیهای پل خواجو را وصف كرده و آن را در زمره شاهكارهای مسلّم معماری ایرانی، اسلامی به شمار آورده اند

قدیمی ترین سازه آبی زاینده رود

معروف به: جسر حسین،‌جی

قدیمی ترین پل اصفهان كه پیشینه آن به قبل از اسلام بر می گردد

از نظر معماری فوق العاده جالب توجه است اساس و بنیاد آن به دوره ساسانیان مربوط است ولی ساختمانهای روی پل از نحوه معماری دوره اسلامی متاثر گردیده اند

قدیمی ترین پل زاینده رود، پل شهرستان است كه در 4 كیلومتری شرق اصفهان قرار گرفته و در حال حاضر در محدوده شهر است. این پل در قدیم جسر حسین و پل جی نیز نامیده می شد. مافروخی اصفهانی در كتاب محاسن اصفهان كه به زبان عربی است از این پل به نام جسر حسین یاد كرده است و عماراتی را كه نزدیك آن هستند به نام قصر مغیره و قصر یحیی نام می برد.

به نظر متخصصین و نویسندگان این پل در زمان ساسانیان ایجاد گردید و در زمان دیلمیان و سلجوقیان تعمیر و مرمت شده است. البته كتیبه یا نشانه ای كه مؤید این مطلب باشد در پل موجود نیست اما سبك معماری و مشابهت آن با پل های دوره ساسانی كه در بعضی نقاط پابرجاست موجب ابراز این عقیده شده است.

علت آن كه این پل شهرستان نامیده می شود این است كه در روستائی به همین نام در شرق اصفهان واقع شده است. در نزدیكی پل بقعه الراشد بالله خلیفه عباسی قرار دارد كه در سال 532 هجری قمری در اصفهان به دست یكی از فدائیان اسماعیلی كشته شد.
اكثر سیاحان و جهانگردان در باره پل شهرستان به تفصیل مطلب نوشته و آن را توصیف كرده اند. فردریچاردز از این پل به عنوان یك پل جنگی و نظامی یاد كرده و آن را تنها نمونه ای از پل های جنگی قدیم می نویسد. در سالهای اخیر پل شهرستان نیز مانند سایر پلهائی كه بر روی زاینده رود احداث شده مورد مرمت قرار گرفته است. پل شهرستان از این نظر كه قدیم ترین پل موجود در اصفهان است و از آثاری است كه بنای آن به قبل از اسلام می رسد. حائز اهمیت بوده و به همین دلیل نیز مشهور است.